Şehbenderzâde Filibeli Ahmed Hilmi: A’mâk-ı Hayal’in gizemli yazarının hikayesi

0 370

İkinci Meşrutiyet devrinin önemli simalarından olan Şehbenderzâde Filibeli Ahmed Hilmi, Türk siyasi, tasavvufi, felsefi ve edebi hayatını derinden etkileyen bir isim. İslamcılık hakkındaki düşünceleriyle bilim ve İslam’ın uyumuna vurgu yapan Ahmed Hilmi, İslam’ın ilk döneminin incelenip, çağın şartlarına uygun bazı yenilenmelerin yapılması gerektiğini savundu. Batıdaki ilmi gelişmelerin takip edilmesi gerektiğinin altını çizdi. Tasavvufa ve Vahdet-i Vücud anlayışına büyük önem verdi.

BULGARİSTAN FİLİBE’DE DOĞDU

1865 yılında bugün Bulgaristan topraklarında kalan Filibe’de doğan Ahmet Hilmi, konsolos olan babası Hacı Süleyman Bey’in mesleği sebebiyle Şehbenderzâde (konsolos oğlu) lakabını aldı.

İtibarlı ve refah bir çocukluk geçirdi. Filibe’de sıbyan mektebine başladı. Bugün ortaokul eğitiminin verildiği Rüştiye’yi bitirdikten sonra Osmanlı ile Rusya arasında başlayan 93 Harbi (1877-1878) sebebiyle eğitimine ara vermek zorunda kaldı. Bazı tarihçiler, Ahmed Hilmi’nin bundan sonra eğitimine kendisinin devam ettiğini, bazıları ise Mekteb-i Sultani’ye (Galatasaray Lisesi) gittiğini iddia ederler.

GÖÇ SIRASINDA YAŞANAN DRAM

Rus işgali sonrası gerçekleşen göç Filibeli Ahmed Hilmi’nin hayatını derinden etkiledi. Kışın ortasında trenle Edirne’ye doğru çıktıkları yolculukta başta babası ve babaannesi olmak üzere birçok aile bireyi hayatını kaybetti. Edirne’nin de Rus işgaline uğraması sebebiyle, Filibeli ailesi maddi ve manevi büyük zorluklar yaşadı.

MEMURİYET HAYATI VE SÜRGÜN YILLARI

Edirne’den sonra İstanbul’a göç eden Filibeli Ahmed Hilmi, 1888’de Sirkeci İskelesi’nde posta memuru olarak işe başladı. 1889 yılında İzmir Postanesi’ne gönderildi. Burada terfi ederek önce başmemur ardından İzmir Postane Müdürü oldu. Jön Türk akımından etkilenen Filibeli Ahmed Hilmi’nin önce tayini Beyrut’a çıkarıldı. Ardından da hakkında zimmet suçlaması ile dava açılarak 1900 yılında 3 aylık hapis cezasına çarptırıldı.

Mısır’a kaçan Ahmed Hilmi, burada Jön Türklerle birlikte bazı dergilerin çıkarılmasına yardım etti. 1 yıl sonra İstanbul’a dönen Filibeli Ahmed, dönemin padişahı 2. Abdülhamid tarafından Fizan’a sürüldü. Fizan’daki Senusi tarikatını incelerken tasavvufla ilgilenmeye başladı.

FELSEFE DERSLERİ VERDİ

İkinci Meşrutiyet’in ilan edilmesinden sonra İstanbul’a dönen Filibeli Ahmed, “İttihad-ı İslam” ve “Coşkun Kalender” gibi haftalık gazeteler yayınladı. Ayrıca İstanbul Darülfünunu (İstanbul Üniversitesi) Edebiyat Bölümü’nde felsefe hocalığı yaptı. Ders notlarını derleyerek “İlm-i Ahvali Ruh” adlı bir eser yayımladı. Eserleriyle dönemin önde gelen fikir adamlarından biri oldu.

İKİNCİ SÜRGÜN VE VEFATI

İttihat ve Terakki partisinin otoriterleşme eğilimleri ve sansür politikasını eleştiren Filibeli Ahmed Hilmi, 1911 yılında Kastamonu’ya sürüldü. Sonrasında Bursa’ya yerleşmesine izin verildi. 1913 yılında vefat edene kadar Bursa’da yaşadı.

İSLAM ÇAĞDAŞ İLİMLE UYUŞUR

Osmanlı son dönemini etkileyen İslamcılık akımının önemli bir temsilcisi olan Filibeli Ahmed Hilmi, Sırat-ı Müstakim ve Sebil’ür Reşat gazetelerinin yanı sıra kendi kurduğu Hikmet Gazetesi’nde de fikirlerini dile getirdi. İslam’ın ilk devrinin yeniden incelenerek birçok geleneksel kurumun çağın şartlarına göre yeniden yapılandırılması gerektiğini savundu ve çağdaş ilimle dini inancın uyuştuğunun altını çizdi.

TASAVVUF ANLAYIŞI VE AMAK-I HAYAL

Batıdaki ilmi gelişmelerin takip edilmesi gerektiğini savunan Filibeli Ahmed Hilmi materyalist düşünceye karşı çıktı. Tasavvuf konusunda birçok çalışma yaptı ve maddeciliğe karşı tasavvuf anlayışını savundu. Diğer yandan batıl inanç ve hurafe anlayışına karşı eleştiriler getirdi. Tasavvufun insan iradesini ortadan kaldırmaması gerektiğine vurgu yaptı. Roman-masal karışımı ünlü eseri Amak-ı Hayal’de tasavvuf ve felsefedeki derinliğini ustaca ortaya koydu. “Nereden geldim, nereye gidiyorum?” sorularına cevap arayan materyalist bir genç ile Aynalı Baba adlı bir dervişin serüvenini anlatan bu eserde doğu ve batı anlayışının sentezini ortaya koydu.

Kaynakça:
Uludağ, Şehbenderzâde Filibeli Ahmet Hilmi ve Spiritüalizm,
Ekici, II. Meşrutiyet Devri Fikir Adamı Şehbenderzâde Filibeli Ahmed Hilmi, Hayatı ve Eserleri, s. 30
Filibeli Ahmed Hilmi, “Elvah-ı Hayat, Türklerin Elemli Mukadderatından Bir Yaprak”, Hikmet, no 29. 16 Ramazan 1330 35
Filibeli Ahmed Hilmi, Hikmet Yazıları, s. 40
Abdullah Uçman, TDV İslam Ansiklopedisi, 38. Cilt, Şehbenderzâde Filibeli Ahmed Hilmi Maddesi, 2010, s. 424-425

Haber Bültenimize Abone Olun
Haber bülteni aboneliğini istediğiniz zaman iptal edebilirsiniz.
error: Tüm içerik teliflidir. Kopyalanması yasaktır.